खान्देश दर्पण 24x7 वृत्तसेवा -

भोपाळमध्ये राहणाऱ्या आदित्यने 6 मार्च रोजी IVRS कॉल करून एलपीजी सिलिंडर बुक केला. साधारणपणे 1 दिवसात सिलिंडरची होम डिलिव्हरी होत असे. 3 दिवसांनंतरही सिलिंडर घरी न पोहोचल्याने, त्याने पुन्हा IVRS डायल केला. नंबर अवैध असल्याचे सांगितले गेले.

आदित्य गॅस एजन्सीच्या कार्यालयात पोहोचला. तिथे गोंधळ उडाला होता. कोणाची तक्रार होती की गॅस बुक होत नाहीये, तर कोणी सांगितले की बुकिंग करून आठवडाभर झाला तरी डिलिव्हरी झाली नाही. लोक एका सिलिंडरसाठी चकरा मारत होते. अतिरिक्त पैसे देण्यास तयार होते. खूप प्रयत्नांनंतर आदित्यला एक सिलिंडर मिळू शकला. सध्या ही आपबीती देशातील लाखो लोकांची आहे.

हि बातमी आपण वाचत आहात यांचे सौजन्याने

इराण युद्धाची झळ तुमच्या स्वयंपाकघरापर्यंत कशी पोहोचली, देशात किती दिवसांची एलपीजी शिल्लक आहे आणि जर युद्ध लांबले तर सरकार स्वयंपाकघरातील गॅस कुठून आणणार; जाणून घेवूयात 6 महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे...

प्रश्न-1 : भारत स्वयंपाकघरातील गॅस किंवा एलपीजीवर किती अवलंबून आहे, कुठे तुटवडा दिसत आहे?

उत्तर : भारताला वार्षिक सुमारे 33 दशलक्ष मेट्रिक टन एलपीजीची गरज असते. घरगुती गॅस सिलिंडरच्या हिशोबाने दरवर्षी सुमारे 235 कोटी सिलिंडर. म्हणजे दररोज 64 लाख सिलिंडर. यापैकी 88% भाग घरांमध्ये वापरला जातो. उर्वरित 12% गॅस व्यावसायिक म्हणजे हॉटेल, रेस्टॉरंट, उद्योग इत्यादींमध्ये वापरला जातो.

भारत आपल्या गरजेच्या 60% एलपीजी परदेशातून खरेदी करतो. उर्वरित भारतीय रिफायनरीजमध्ये तयार होतो. अमेरिका-इस्त्राईल आणि इराण युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर परदेशातून होणाऱ्या एलपीजी पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. यामुळे भारतात एलपीजीचा तुटवडा दिसून येत आहे…

मध्य प्रदेश : व्यावसायिक गॅस सिलिंडर न मिळाल्याने हॉटेल-रेस्टॉरंटवर संकट आहे. घरगुती एलपीजी एजन्सींच्या बाहेर लांब रांगा आहेत. लग्नाच्या घरात तणाव आहे. केटरर्सचे म्हणणे आहे की ही आणीबाणीसारखी परिस्थिती आहे.

राजस्थान : व्यावसायिक गॅसचा पुरवठा पूर्णपणे थांबला आहे. भास्कर स्टिंगमध्ये खुलासा झाला की जयपूरमध्ये 1911 रुपयांना मिळणारा सिलिंडर 2500 रुपयांपर्यंत विकला जात आहे.

उत्तर प्रदेश : बुकिंगनंतर 4-5 दिवसांनीही सिलिंडर मिळत नाहीत. गॅस एजन्सींच्या बाहेर रांगा लागल्या आहेत. गोरखपूर-सिद्धार्थनगरमध्ये पोलीस संरक्षणात सिलिंडर वाटले जात आहेत.

लखनऊमध्ये एलपीजी सिलिंडरसाठी गॅस एजन्सीबाहेर रांगेत उभे असलेले लोक.

बिहार : 3 दिवसांपासून व्यावसायिक गॅस सिलिंडरची बुकिंग बंद आहे. यामुळे हॉटेल, रेस्टॉरंटवर परिणाम झाला आहे. घरगुती गॅस एजन्सी एकतर बंद आहेत किंवा त्यांच्यासमोर लांब रांगा लागल्या आहेत.

पंजाब : लुधियाना आणि फरीदकोटमध्ये सर्व्हर डाउन झाल्यामुळे घरगुती सिलिंडरची बुकिंगही करता येत नाहीये. अनेक जिल्ह्यांमध्ये गेल्या 3 दिवसांपासून व्यावसायिक सिलिंडरचा पुरवठा बंद आहे.

मुंबई-पुणे : सुमारे 20% हॉटेल आणि रेस्टॉरंट गॅसच्या कमतरतेमुळे एकतर बंद झाले आहेत किंवा अंशतः सुरू आहेत. काही ठिकाणी फक्त चहा-कॉफी मिळत आहे.

बंगळूरु-हैदराबाद : रेस्टॉरंट्सनी तक्रार केली आहे की त्यांना 2-3 दिवसांपासून व्यावसायिक सिलिंडरची डिलिव्हरी मिळालेली नाही. काही ठिकाणी सिलिंडरचा काळाबाजारही सुरू झाला आहे.

एलपीजी सिलिंडरच्या कमतरतेमुळे, बंगळूरुमधील रेस्टॉरंट्सही फक्त चहा-कॉफी देत आहेत.

प्रश्न-2 : LPG म्हणजे काय, तो कसा तयार होतो?

उत्तर : LPG म्हणजे लिक्विड पेट्रोलियम गॅस, मुख्यत्वे प्रोपेन आणि ब्युटेन या दोन वायूंचे मिश्रण आहे. LPG ही अशी गोष्ट नाही जी थेट जमिनीतून काढली जाते. ती पेट्रोलियम उत्पादनांच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेदरम्यान तयार होणाऱ्या उप-उत्पादनांपासून बनवली जाते.

उप-उत्पादन असे समजा की, दह्यापासून तूप काढताना ताकही तयार होते. त्याचप्रमाणे, पेट्रोलियम उत्पादनांच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेत LPG तयार होतो. तो बनवण्याचे दोन मार्ग आहेत…

1. ) तेल आणि वायूच्या विहिरींमधून

जेव्हा जमिनीतून नैसर्गिक वायू किंवा कच्चे तेल काढले जाते, तेव्हा त्यासोबत प्रोपेन आणि ब्युटेन वायू देखील बाहेर येतात.

यांना वेगळे करून शुद्ध केले जाते आणि LPG बनवले जाते. जगात अर्ध्याहून अधिक LPG याच पद्धतीने तयार होतो.

2. ) तेल शुद्धीकरण कारखान्यांमध्ये (रिफायनरीजमध्ये)

जेव्हा कच्च्या तेलाच्या उष्णता प्रक्रियेतून पेट्रोल, डिझेल आणि रॉकेल बनवले जाते, तेव्हा काही वायू वर येतात. हे वायू गोळा करूनही LPG बनवला जातो.

भारतातील रिलायन्सच्या जामनगर, IOCL, BPCL आणि HPCL च्या रिफायनरीजमध्ये हेच काम होते.

तयार वायू उच्च दाबाने सिलिंडरमध्ये भरला जातो, ज्यामुळे वायूचे रेणू इतके जवळ येतात की ते पाण्यासारखे द्रव बनतात. यामुळे कमी जागेत जास्त LPG येतो. LPG जाळल्यावर लाकूड जाळल्यासारखा धूर होत नाही, परंतु कार्बन डायऑक्साइड बाहेर पडतो. LPG हवेपेक्षा जड असतो. जर तो लीक झाला तर तो वर न जाता खाली बसतो.

यामुळेच LPG मध्ये प्रोपेन आणि ब्युटेन व्यतिरिक्त इथिल मरकॅप्टन नावाचे रसायन मिसळले जाते. जेणेकरून LPG लीक झाल्यास त्वरित कळेल आणि मोठा अपघात होणार नाही. प्रोपेन आणि ब्युटेनमध्ये नैसर्गिकरित्या कोणताही वास किंवा रंग नसतो. त्यामुळे त्यात इथिल मरकॅप्टन मिसळले जाते, ज्यामुळे LPG ला एक विचित्र वास येतो. जेव्हा LPG लीक होतो, तेव्हा हा वास आपल्याला कळतो.

प्रश्न-3: इराण युद्धामुळे भारतात LPG चा पुरवठा कसा बाधित झाला?

उत्तर : UAE, कतार, सौदी अरेबिया, कुवेत यांसारख्या आखाती देशांमधून वायू किंवा पेट्रोलियम भारतात येण्यासाठी हॉर्मुज सामुद्रधुनीतून (स्ट्रेटमधून) जावे लागते.

परंतु अमेरिका-इस्रायल आणि इराण युद्धामुळे हॉर्मुज सामुद्रधुनी बंद आहे. युद्धापूर्वी या जलमार्गातून दररोज सरासरी 153 जहाजे जात होती, परंतु आता हा आकडा 13 च्या आसपास आहे.

11 मार्च रोजी शिपिंग मंत्रालयाचे विशेष सचिव राजेश कुमार सिन्हा यांनी सांगितले की, पर्शियन गल्फमध्ये भारताच्या ध्वजाखालील 28 जहाजे आहेत. यापैकी 24 जहाजे हॉर्मुज सामुद्रधुनीच्या पश्चिमेला आहेत, ज्यावर 677 क्रू सदस्य आहेत. तर हॉर्मुज सामुद्रधुनीवर 4 जहाजे आहेत, ज्यावर 101 भारतीय खलाशी आहेत.

इराणने अमेरिकेच्या हल्ल्यांना प्रत्युत्तर म्हणून UAE, कतार, कुवेत, सौदी अरेबियासारख्या डझनभर आखाती देशांना लक्ष्य केले आहे. यामुळे येथील गॅस प्लांटचे उत्पादन थांबले किंवा प्रभावित झाले. इराणचा युक्तिवाद आहे की, या देशांमध्ये असलेल्या अमेरिकन लष्करी तळांवरून इराणवर हल्ले होत आहेत.

इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स म्हणजेच IRGC ने इशारा दिला आहे की, जर अमेरिका आणि इस्रायलचे हल्ले सुरू राहिले तर होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून एक लिटर तेलही बाहेर जाऊ देणार नाही.

11 मार्च रोजी थायलंडच्या एका मालवाहू जहाजावर होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये हल्ला झाला. हे जहाज भारतात येत होते. हल्ल्यानंतर जहाजाच्या इंजिन रूममध्ये आग लागली. ओमानच्या नौदलाने जहाजावरील 23 पैकी 20 क्रू मेंबर्सना वाचवले. मात्र, हा हल्ला कोणी केला, याची माहिती नाही.

जहाजाच्या मागील भागावर हल्ला झाला, त्यानंतर इंजिन रूममध्ये आग लागली.

प्रश्न-4 : भारताकडे किती दिवसांचा साठा उपलब्ध आहे?

उत्तर : मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, भारताकडे 10 दिवसांचा एलपीजी बफर साठा आहे, जो लवकरच संपू शकतो. यामुळेच केंद्र सरकारने ‘आवश्यक वस्तू अधिनियम, 1995’ लागू केला आहे, ज्या अंतर्गत एलपीजी सिलिंडर्सची साठेबाजी थांबवण्यात आली आहे. तसेच, वेगवेगळ्या वापरासाठी प्राधान्यक्रम निश्चित करण्यात आले आहेत.

यासोबतच, सर्व सरकारी आणि खाजगी रिफायनरीजना उत्पादन वाढवण्यास सांगितले आहे. 11 मार्च रोजी पेट्रोलियम मंत्रालयाच्या संयुक्त सचिव सुजाता शर्मा यांनी सांगितले की, घरगुती एलपीजी उत्पादनात 25% वाढ झाली आहे.

भारताच्या एलपीजी साठ्याचे 2 अंदाज लावले जात आहेत…

पहिला अंदाज : हा कंपन्यांच्या सध्याच्या साठ्यावर आणि समुद्रातून भारताकडे येणाऱ्या जहाजांवर आधारित आहे. यानुसार, जर हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतून पुरवठा थांबला, तर भारत 40-45 दिवस आपल्या गरजा पूर्ण करू शकतो.

दुसरा अंदाज : यामध्ये कच्च्या तेलाचे आणि तयार पेट्रोलियम उत्पादनांचे मूल्यांकन केले आहे. यात सामरिक कच्च्या तेलाचा साठा (Strategic Crude Oil Reserve) देखील समाविष्ट आहे. यानुसार, सुमारे 8 आठवडे गरजा पूर्ण होऊ शकतात.

तथापि, केंद्रीय पेट्रोलियम मंत्री हरदीप सिंग पुरी यांनी सांगितले आहे की, घरगुती वापरासाठी एलपीजी पुरवठ्यात कोणतीही कमतरता नाही आणि लोकांना घाबरण्याची गरज नाही.

प्रश्न-5 : युद्ध लांबले, तर भारत एलपीजी कुठून आणणार?

उत्तर : केंद्र सरकार नवीन गॅस पुरवठादारांचा विचार करत आहे. सरकारी सूत्रांनुसार, नॉर्वे आणि अमेरिका यांसारख्या गॅस पुरवठादारांकडून गॅस खरेदी करण्याची शक्यता आहे. 'द हिंदू' या इंग्रजी वृत्तपत्राला सूत्रांनी सांगितले की, सहसा येथून शिपमेंट येण्यास जास्त वेळ लागतो. यामुळे एलपीजीच्या घरगुती वापरामध्ये काही काळ तुटवडा जाणवू शकतो.

शिपिंग उद्योगाचा अंदाज आहे की जहाजांना अमेरिका किंवा नॉर्वेला जाऊन तिथून भारतात गॅस आणण्यासाठी सुमारे 2 महिन्यांचा कालावधी लागतो. याव्यतिरिक्त, भारताने रशियाला मोठ्या प्रमाणात कच्च्या तेलाचे ऑर्डर दिले आहेत. शिप ट्रॅकिंग डेटानुसार, सुमारे 2.2 कोटी बॅरल रशियन कच्चे तेल घेऊन जाणारी जहाजे या आठवड्याच्या अखेरपर्यंत भारतीय बंदरांवर पोहोचू शकतात. 3 कोटी बॅरल कच्च्या तेलाची ऑर्डरही दिली आहे. रिलायन्स आणि आयओसीएल (IOCL) सारख्या तेल कंपन्यांनी करार केला आहे.

नवीन गॅस पुरवठादारांच्या यादीत ऑस्ट्रेलिया आणि अल्जेरिया, नायजेरिया आणि अंगोला यांसारख्या अनेक आफ्रिकन देशांची नावे देखील आहेत. सरकार त्यांच्याशीही व्यवसाय करू शकते. त्याचबरोबर 5 मार्च रोजी पेट्रोलियम मंत्रालयाने देशातील सर्व रिफायनरीजना निर्देश जारी केले आहेत की त्यांनी जास्तीत जास्त क्षमतेने उत्पादन करावे. कोणत्याही प्रकारे उपलब्ध होणाऱ्या किंवा तयार होणाऱ्या ब्युटेन आणि प्रोपेन गॅसचा वापर एलपीजी उत्पादनासाठी करावा.

मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, भारतीय नौदल होर्मुझ स्ट्रेटमध्ये अडकलेल्या मालवाहू जहाजांना एस्कॉर्ट करू शकते. तथापि, जून 2019 पासून, आखाती प्रदेशात भारतीय जहाजांच्या संरक्षणासाठी नौदलाचे 'ऑपरेशन संकल्प' सुरू आहे. त्याचबरोबर 10 मार्चच्या रात्री भारतीय परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी इराणी परराष्ट्र मंत्री अब्बास अरागची यांच्याशी चर्चा केली. पश्चिम आशियातील परिस्थिती आणि होर्मुझ स्ट्रेटमधील शिपमेंट्सवर चर्चा झाली.

महत्वाची माहिती येथे वाचा : येथे क्लिक करा

प्रश्न-6 : एलपीजीच्या टंचाईत तुमच्याकडे काय पर्याय आहेत?

उत्तर : स्वयंपाकाच्या गॅसच्या टंचाईत तुम्ही काही पर्याय वापरू शकता…

इंडक्शन कुकटॉप : विजेवर चालणारे इंडक्शन एलपीजीचा स्वस्त आणि सोपा पर्याय आहे. यावर अर्धा तास स्वयंपाक करण्यासाठी एक युनिट वीज लागते.

सौर कुकर : सूर्यप्रकाशात स्वयंपाक करणारा सौर कुकर ही एक वेळची गुंतवणूक आहे. यात भात, डाळ आणि भाजी बनवता येते. यात गॅस आणि वीज काहीही लागणार नाही.

इलेक्ट्रिक प्रेशर कुकर : हे खूप कमी वीज वापरून काम करते. यातही भात, डाळ आणि भाजी बनवता येते. यात सव्वा तासात एक युनिट वीज लागते.

बायोगॅस : तुमच्याकडे थोडी जागा असल्यास, तुम्ही छोटे बायोगॅस प्लांट लावू शकता. यात शेण, ओला कचरा जसे की भाज्यांचे साल, उरलेले अन्न इत्यादींपासून गॅस तयार होतो. दर महिन्याला 15-20 दिवसांचा गॅस मोफत मिळू शकतो.