खान्देश दर्पण 24x7 वृत्तसेवा -

आजचा हा पवित्र दिवस म्हणजे 'गुरुपौर्णिमा'. हा दिवस महर्षी भगवान वेदव्यास यांच्या जन्मोत्सव निमित्त संपूर्ण जगात अत्यंत श्रद्धेने व आदरभावाने साजरा केला जातो. महर्षी वेद व्यास हे भारतीय संस्कृतीचे आद्य गुरु मानले जातात, कारण त्यांनी संपूर्ण मानवासाठी चार वेदांचे विभाग केले, अष्टादश पुराण आणि महाभारतासारख्या महान ग्रंथांची रचना केली.

भगवान वेद व्यास यांच्या निमित्ताने आजचा दिवस का साजरा केला जातो?

सनातन धर्म आणि भारतीय संस्कृतीमध्ये ज्यांनी ज्ञानाचा प्रकाश पसरवून संपूर्ण मानवजातीला अंधकारातून प्रकाशात नेले, त्या आद्य गुरु व्यासजींच्या ऋण व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे. आपल्या शिष्यांना आणि संपूर्ण मानवतेला ज्ञानाचे दान देणाऱ्या व्यासजींच्या स्मरणार्थ त्यांच्याच जन्मतारखेला (आषाढी पौर्णिमा) 'व्यास पौर्णिमा' म्हणजेच 'गुरुपौर्णिमा' म्हणून साजरा केले जाते.

शास्त्रीय प्रमाण :

श्लोक:

व्यासो विष्णुरूपाय व्यास रूपाय विष्णवे।

नमो ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥

भावार्थ : वेद व्यास हे थेट भगवान विष्णूचेच रूप आहेत आणि भगवान विष्णू हे व्यास रूप आहेत. अशा ब्रह्मज्ञानाचे भांडार असलेल्या आणि वसिष्ठ वंशातील महर्षी व्यासजींना आमचा नमन असो.

गुरुपौर्णिमेचे आध्यात्मिक महत्त्व

आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून गुरुपौर्णिमा म्हणजे अज्ञानरूपी अंधकार नष्ट करून आत्मज्ञानाचा प्रकाश प्रज्वलित करण्याचा दिवस. गुरु आपल्या शिष्याला संसाराच्या मोहमायेतून मुक्त करून परमेश्वराच्या चरणांशी जोडण्याचे पवित्र कार्य करतात. गुरु केवळ मार्गदर्शन करत नाहीत, तर ते शिष्याच्या जन्मोजन्मांच्या कर्माचे रूपांतर दिव्य साधनेत करतात.

हिंदी दोहा :

अज्ञान अंधियारी मिटी, ज्ञान प्रगट भयो आय।

गुरु चरणन चित जो लागा, भवसागर तरि जाय॥

गुरुपौर्णिमेचे भौतिक महत्त्व

भौतिक जगामध्ये मानवी जीवन सुखी, समृद्ध आणि नैतिक बनवण्यासाठी गुरुचे स्थान अतुलनीय आहे. समाज व्यवस्थेला योग्य दिशा देणारे, माणसाला शिस्त, कौशल्य आणि कर्तव्याची जाणीव करून देणारे शिक्षक आणि मार्गदर्शक हे भौतिक प्रगतीचे शिल्पकार आहेत. संकटांशी सामना कसा करावा आणि जीवनात यश कसे संपादन करावे, याचे व्यावहारिक ज्ञान आपल्याला भौतिक गुरुंकडूनच प्राप्त होते.

हिंदी दोहा:

विद्या धन जो पाइए, जग में होय सम्मान।

भौतिक जीवन सुख सभे, गुरु कृपा वरदान॥

जीवनातील विविध गुरुं आणि त्यांचे महत्त्व

जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपल्याला काही ना काही शिकवणारे अनेक गुरु लाभतात. जीवनाला योग्य आकार देणाऱ्या या तीन प्रमुख गुरुंचे महत्त्व .

प्रथम गुरु: माता-पिता व त्यांचे महत्त्व

जन्मापासून ते आपल्याला चालणे, बोलणे आणि जगण्याची पहिली ओळख करून देणारे आपले आई-वडील हेच आपले प्रथम गुरु आहेत. त्यांच्या संस्कारांवरच आपल्या संपूर्ण जीवनाची पायाभरणी होते.

संस्कृत श्लोक:

माता पितृभ्यां संयुकतो, पुरुषो नात्र संशयः।

पितृदेव भव, मातृदेव भव।

हिंदी दोहा:

प्रथम गुरु माता-पिता, जिनका ऋण अनमोल।

उनके आशीर्वाद बिन, जीवन फीका बोल॥

द्वितीय गुरु : शिक्षक व त्यांचे महत्त्व

शाळेत किंवा महाविद्यालयात आपल्याला अक्षर ओळख करून देणारे, बुद्धीचा विकास करणारे आणि विविध विषयांचे व्यावहारिक ज्ञान देऊन आपल्याला आत्मनिर्भर बनवणारे शिक्षक हे आपले द्वितीय गुरु आहेत.

संस्कृत श्लोक:

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।

चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥

हिंदी दोहा:

अक्षर ज्ञान सिखाय के, दीन्हा बुद्धि विकास।

शिक्षक गुरु महान हैं, पूजे सकल प्रकाश॥

तृतीय गुरु : संत गुरु आणि त्यांचे महत्त्व.

कथा वार्ता च्या माध्यमातून दिव्य संदेश प्रदान करून जीवनोपयोगी अध्यात्मिक दिव्य ज्ञान प्रदान करणारे आणि सत्य - असत्य यांमधील अचूक विवेक बुद्धी शिकवणारे निरव्यसनी जीवन जगण्यास भाग पाडणारे धर्म अधर्मामध्ये असलेला भेद समजवणारे वंशपरंपरागत रित्या चालू येत असलेल्या रितीरिवाजांचे पालन करवणारे संत-महात्मे हे आपले तृतीय (परम) गुरु आहेत. ते आपल्याला भगवत्प्राप्तीचा मार्ग दाखवून आपल्यासाठी मोक्षाची द्वारे उघडतात.

संस्कृत श्लोक :

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।

गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥

हिंदी दोहा :

सत्य असत्य विवेक को, जो जन देव बताय।

संत गुरु की कृपा से, नर भवसागर तरि जाय॥