खान्देश दर्पण 24x7 वृत्तसेवा -
प्रशासनात काही अधिकारी केवळ पदासाठी आणि खुर्चीचा उपभोग घेण्यासाठी काम करतात, तर काही अधिकारी जनतेसाठी आणि कायद्याचे राज्य प्रस्थापित करण्यासाठी जगतात. अशा अधिकाऱ्यांची ओळख त्यांच्या केबिनच्या चकचकाटावरून होत नाही, तर त्यांच्या तडजोडमुक्त कार्यशैलीने होते. महाराष्ट्र प्रशासनातील असेच एक निर्भीड, प्रामाणिक आणि तडजोडमुक्त नाव म्हणजे तुकाराम मुंडे (IAS).
नुकतीच मुंडे साहेबांची पुन्हा एकदा बदली झाली आहे. गेल्या २१ वर्षांत तब्बल २५ वेळा बदली झालेल्या तुकाराम मुंडे यांच्याकडे काही व्यवस्थाधार्जिणे, लाळघोटे लोक "वारंवार बदली होणारे अधिकारी" म्हणून उपहासाने पाहत असतील.
 |
| जाहीरात |
परंतु वस्तुस्थिती अशी आहे की, या बदल्या त्यांच्या अपयशाची नव्हे, तर त्यांच्या प्रामाणिकपणा, निर्भीडपणा आणि कडक कर्तव्यनिष्ठेची जिवंत साक्ष आहेत. भ्रष्टाचार, राजकीय दबाव, ठेकेदारांची दादागिरी आणि बेकायदेशीर गैरव्यवहार यांच्यासमोर साष्टांग दंडवत न घालणारा अधिकारी आजच्या सडलेल्या व्यवस्थेला आणि त्यांच्या पाठीराख्यांना अस्वस्थ करतो, म्हणूनच त्यांची वारंवार बदली केली जाते. पण यामुळे मुंडे साहेबांची जनतेच्या मनातील प्रतिमा खालावण्याऐवजी अधिकच उंचावत जाते.
तुकाराम मुंडे यांनी ज्या-ज्या ठिकाणी काम केले, तेथे त्यांनी नियम आणि कायदा यांना सर्वोच्च स्थान दिले. जनतेच्या हितासाठी घेतलेल्या कठोर निर्णयांमुळे अनेकदा त्यांना प्रस्थापित राजकारणी आणि भ्रष्ट साखळीचा तीव्र विरोध सहन करावा लागला. तरीही त्यांनी कधीही आपल्या तत्त्वांशी आणि प्रशासकीय नैतिकतेशी तडजोड केली नाही.
त्यांच्या २१ वर्षांच्या कारकिर्दीतील २५ बदल्यांचा हा अधिकृत ताळेबंद पाहिला, तर व्यवस्था एका प्रामाणिक अधिकाऱ्याची कशी कोंडी करण्याचा प्रयत्न करते आणि तरीही तो अधिकारी कसा न डगमगता ताठ कण्याने उभा राहतो, हे स्पष्ट होईल:
तुकाराम मुंडे (IAS) यांच्या कारकिर्दीतील २५ बदल्यांचा सविस्तर प्रवास :
१) प्रशिक्षणार्थी उपजिल्हाधिकारी, सोलापूर ऑगस्ट २००५
२) उपविभागीय अधिकारी (SDO), देगलूरसप्टेंबर २००७
३) मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO), जिल्हा परिषद, नागपूरजानेवारी २००८
४) आयुक्त, आदिवासी विकास विभागमार्च २००९
५) मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO), जिल्हा परिषद, वाशिमजुलै २००९
६) मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO), जिल्हा परिषद, कल्याणजून २०१०
७) जिल्हाधिकारी, जालनाजून २०११
८) सहआयुक्त (विक्रीकर), मुंबईसप्टेंबर २०१२
९) जिल्हाधिकारी, सोलापूरनोव्हेंबर २०१४
१०) आयुक्त, नवी मुंबई महानगरपालिकामे २०१६
११) मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO), पीएमपीएमएल (PMPML), पुणेमार्च २०१७
१२) आयुक्त, नाशिक महानगरपालिकाफेब्रुवारी २०१८
1३) सहसचिव, नियोजन विभागनोव्हेंबर २०१८
१४) प्रकल्प संचालक, एड्स नियंत्रण (MSACS), मुंबईडिसेंबर २०१८
१५) आयुक्त, नागपूर महानगरपालिकाजानेवारी २०२०
१६) सदस्य सचिव, महाराष्ट्र जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरणऑगस्ट २०२०
१७) राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग (NHRC), नवी दिल्लीजानेवारी २०२१
१८) आरोग्य सेवा आयुक्त तथा संचालक, राष्ट्रीय आरोग्य अभियानसप्टेंबर २०२२
१९) सचिव, पशुसंवर्धन आणि दुग्धविकास विभागएप्रिल २०२३
२०) सचिव, मराठी भाषा विभागजून २०२३
२१) सचिव, कृषी आणि पशुसंवर्धन विभागजुलै २०२३
२२) विकास आयुक्त, असंघटित कामगार विभागजून २०२४
२३) सचिव, दिव्यांग कल्याण विभागऑगस्ट २०२५
२४) प्रधान सचिव, आपत्ती व्यवस्थापन, मदत आणि पुनर्वसन विभागमार्च/एप्रिल २०२६
२५) आयुक्त, अन्न आणि औषध प्रशासन (FDA)मे २०२६
अभ्यासक, प्रशासकीय अधिकारी आणि नव्या पिढीसाठी बोध
एखाद्या अधिकाऱ्याचे मोठेपण त्याच्या वातानुकूलित केबिनवरून, शासकीय गाडीवरून किंवा त्याने एकाच पदावर किती वर्ष काढली यावरून कधीच ठरत नाही; तर त्याने जनतेसाठी जपलेल्या मूल्यांवरून ठरते. तुकाराम मुंडे यांनी प्रामाणिकपणा, कठोर नीतिमत्ता आणि जनसेवा या मूल्यांचे पालन करून प्रशासनात एक वेगळा आणि वस्तुनिष्ठ आदर्श निर्माण केला आहे. त्यामुळे त्यांच्या २५ बदल्या हे प्रशासकीय अपयश नसून, ते त्यांच्या न झुकणाऱ्या बाण्याचा आणि स्वाभिमानी स्वभावाची सर्वोच्च पोचपावती आहेत.
आज प्रशासकीय व्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांनी आणि सध्या कार्यरत असलेल्या सर्वच अधिकाऱ्यांनी यातून एकच बोध घेण्याची गरज आहे : "न तडजोड, न भीती... फक्त जनहित आणि कायद्याची नीती!"
बदल्या किती झाल्या आणि कोणत्या पदावर काम केले यापेक्षा, तुम्ही ज्या खुर्चीवर बसलात तिथून शेवटच्या घटकाला किती न्याय दिला, हे महत्त्वाचे असते. पदे बदलू शकतात, सरकारे बदलू शकतात, राजकारणी बदलू शकतात, पण तुमची तत्त्वे आणि जनतेप्रती असलेली निष्ठा कधीच बदलता कामा नये.
तुकाराम मुंडे यांच्या कारकिर्दीचा हा आलेख डोळे उघडणारा आहे आणि तो प्रत्येक प्रामाणिक अधिकाऱ्याला कर्तव्यपथावर ताठ कण्याने चालण्याची प्रेरणा देत राहील. मुंडे यांच्या कार्याचा सन्मान करणे म्हणजे प्रामाणिक आणि निर्भीड प्रशासनाचा सन्मान करणे होय!
प्रशासकीय व्यवस्था विरुद्ध तुकाराम मुंडे : कार्यपद्धती आणि तफावत
१. राजकीय दबाव आणि स्वायत्तता (Political Pressure vs Autonomy)
सर्वसामान्य अधिकारी व प्रशासन : बहुतांश वेळा स्थानिक लोकप्रतिनिधी, नेते किंवा मंत्र्यांच्या दबावाखाली प्रशासन चालते. सत्ताधारी किंवा वजनदार व्यक्तीशी संबंधित असलेल्या माफियांवर (उदा. भेसळखोर, बेकायदेशीर बांधकाम करणारे) कारवाई करताना हे अधिकारी कायदेशीर पळवाटा शोधतात किंवा 'वरच्या' आदेशाची वाट पाहतात.
तुकाराम मुंडे : मुंडे यांच्या शब्दकोशात 'राजकीय दबाव' हा शब्द नाही. कायदा सर्वांसाठी समान आहे, मग तो सामान्य माणूस असो वा मोठा नेता. दबावाला बळी न पडता थेट कारवाई करणे आणि मुख्यमंत्र्यांपासून ते स्थानिक नगरसेवकांपर्यंत कोणाचीही तमा न बाळगता कायद्याची अंमलबजावणी करणे, ही त्यांची खासियत आहे.
२. भ्रष्टाचाराविरुद्धचा दृष्टिकोन (Approach to Corruption)
सर्वसामान्य अधिकारी व प्रशासन : यंत्रणेत भ्रष्टाचार हा छुपा किंवा उघडपणे स्वीकारलेला भाग बनतो. "कागदपत्रे टेबलवरून पुढे सरकवण्यासाठी" किंवा बेकायदेशीर गोष्टींकडे डोळेझाक करण्यासाठी लाचखोरी चालते. कारवाई केवळ दाखवण्यापुरती किंवा 'टार्गेट' पूर्ण करण्यापुरती मर्यादित असते.
तुकाराम मुंडे : ते 'झिरो टॉलरन्स' (Zero Tolerance) धोरणावर काम करतात. केवळ बाहेरील माफियांवरच नाही, तर आपल्याच खात्यातील भ्रष्ट अधिकाऱ्यांवर ते आधी निलंबनाची किंवा फौजदारी कारवाई करतात. यामुळे यंत्रणेतील कर्मचाऱ्यांमध्ये कमालीचा धाक निर्माण होतो.
३. कारवाईची गती आणि व्याप्ती (Speed and Scale of Action)
सर्वसामान्य अधिकारी व प्रशासन : सामान्य प्रशासन हे फायलींच्या खेळात आणि नोकरशाहीच्या (Red Tapism) विळख्यात अडकलेले असते. एखादी तक्रार आल्यावर चौकशी समित्या नेमणे, अहवाल मागवणे यात महिने निघून जातात.
तुकाराम मुंडे : मुंडे हे 'अॅक्शन ओरिएंटेड' (Action-Oriented) अधिकारी आहेत. पदभार स्वीकारल्यापासून अवघ्या २४ ते ७२ तासांत त्यांचे आदेश जमिनीवर (Ground Level) अंमलात येतात. एकाच वेळी संपूर्ण राज्यभरात किंवा शहरभर धाडी टाकून सिस्टीमला धक्का देणे (Shock Treatment) हा त्यांचा पॅटर्न आहे.
४. पारदर्शकता आणि तंत्रज्ञानाचा वापर (Transparency and Technology)
सर्वसामान्य अधिकारी व प्रशासन : सामान्य जनतेला आपल्या तक्रारीची काय स्थिती आहे, हे कळण्यासाठी सरकारी कार्यालयांचे उंबरठे झिजवावे लागतात. माहिती लपवण्याकडे किंवा ती देण्यास टाळाटाळ करण्याकडे प्रशासनाचा कल असतो.
तुकाराम मुंडे : ते थेट जनतेशी संवाद साधतात. तक्रारींसाठी विशेष मोबाईल ॲप, टोल-फ्री क्रमांक किंवा ई-गव्हर्नन्स प्रणाली तातडीने लागू करतात. माहिती अधिकार (RTI) किंवा तक्रार निवारण यंत्रणा इतकी पारदर्शक करतात की, मधल्या दलालांना जागाच उरत नाही.
५. बदल्यांचा इतिहास आणि जनमानसातील प्रतिमा (Transfer History & Public Image)
सर्वसामान्य अधिकारी व प्रशासन : हे अधिकारी आपल्या सोयीच्या आणि 'मलईदार' पोस्टिंगवर वर्षानुवर्षे टिकून राहण्यासाठी राजकीय नेत्यांशी जुळवून घेतात. त्यामुळे यांच्या बदल्या सहसा वेळेवर किंवा मुदत संपल्यावर होतात. जनतेत यांची प्रतिमा 'एक सामान्य सरकारी अधिकारी' अशीच असते.
तुकाराम मुंडे : प्रामाणिकपणाची किंमत म्हणून त्यांच्या २१ वर्षांच्या कारकिर्दीत २५ पेक्षा जास्त बदल्या झाल्या आहेत. एका जागेवर ते ६ महिने ते १ वर्षापेक्षा जास्त टिकू दिले जात नाहीत. परंतु, ते जिथे जातात तिथली जनता त्यांच्या पाठीशी उभी राहते. ते 'जनतेचे अधिकारी' म्हणून ओळखले जातात.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, सर्वसामान्य प्रशासन व्यवस्था ही 'प्रक्रियेवर' (Process) चालते, तर तुकाराम मुंडे हे 'परिणामांवर' (Results) भर देतात. जोपर्यंत व्यवस्था बदलत नाही, तोपर्यंत एका मुंढे साहेबांच्या बदलीने भेसळ माफिया पुन्हा डोके वर काढू शकतात, ही भीती रास्त आहे. परंतु, मुंढे यांनी दाखवून दिले आहे की, जर इच्छाशक्ती असेल तर त्याच सरकारी कर्मचाऱ्यांकडून अवघ्या ७ दिवसांत चमत्कार घडवून आणता येतो.
या बातमीचे प्रायोजक आहे. 
थेरगाव, पिंपरी - चिंचवड येथील नावाजलेले तथा संपूर्ण महाराष्ट्र व्याप्ती असणारे : क्रिष्णाज मेकअप स्टुडिओ संपर्क : सौ. कृष्णा चौधरी ९१७२९३६९८८
थेरगाव, पिंपरी - चिंचवड येथील नावाजलेले तथा संपूर्ण महाराष्ट्र व्याप्ती असणारे :
क्रिष्णाज मेकअप स्टुडिओ संपर्क : सौ. कृष्णा चौधरी ९१७२९३६९८८
व्हिडीओ पाहण्यासाठी व्हिडीओवर क्लिक करा
सहप्रायोजक आहे.
विमा जिवनाचा अविभाज्य घटक आहे.
व्हिडीओ पाहण्यासाठी व्हिडीओवर क्लिक करा
 |
| विमा जिवनाचा अविभाज्य घटक आहे. व्हिडीओ पाहण्यासाठी व्हिडीओवर क्लिक करा |
पोर्टल वरील इमेजेस सुस्पष्ट पाहण्यासाठी इमेज वर टॅप करा
अशाच ज्ञानवर्धक माहिती साठी, नवनवीन बातम्यांसाठी तसेच जाहिरातीसाठी खालील लिंक वर क्लिक करून इतर ग्रुप ला जॉईन व्हा.
अशाच ज्ञानवर्धक माहिती साठी, नवनवीन बातम्यांसाठी तसेच जाहिरातीसाठी खालील लिंक वर क्लिक करून इतर ग्रुप ला जॉईन व्हा.
 |  |  |
 |  |  |
إرسال تعليق